Teknoloji değişiyor. Peki, patronların düşünme ve yönetme biçimleri değişiyor mu?
Bir şirketin geleceğini değerlendirirken yalnızca sahip olduğu teknolojiye, sermayesine veya üretim kapasitesine bakılması gerekir. Öncelikle o şirketin nasıl yönetildiğini, kararların nasıl alındığını ve insanların nasıl düşündüğünü anlamaya çalışmamız gerekir. Çünkü yıllardır sahada edindiğim tecrübe bana şunu gösterdi: Bir şirketin gelişimini sınırlayan şey, çoğu zaman sahip olmadığı kaynaklar değil, sahip olduğu düşünce kalıplarıdır.
Bugün yapay zekâyı konuşurken de benzer bir durumla karşı karşıyayız. Şirketler teknolojiye yatırım yapıyor, yeni yazılımlar satın alıyor, çalışanlarına yapay zekâ eğitimleri veriyor. Ancak bütün bunları yaparken üzerinde yeterince düşünmediğimiz bir mesele var: Yapay zekâ ile şirketlerimizi değiştirmeye çalışıyoruz. Peki, kendimizi değiştirmeye ne kadar hazırız?
13. Türkiye İnovasyon Haftası kapsamında, Haliç Kongre Merkezi’nde gerçekleştirdiğimiz “Yapay Zekâ Çağında Patron Olmak – Patron 6.0” başlıklı MasterClass programında, meseleyi tam da bu sorudan hareketle ele aldım.
Teknoloji ilerliyor, insan aynı hızla değişiyor mu?
İnsanlık tarihi, bir bakıma insanın kendi sınırlarını aşma çabasının tarihidir. Kas gücümüzün yetmediği yerde makineleri geliştirdik. Mesafeleri aşmak için ulaşım araçlarını, bilgiye erişmek için iletişim teknolojilerini kullandık. Şimdi ise ilk kez bu ölçekte, yalnızca fiziksel kapasitemizi değil, bilişsel kapasitemizi de artırabilecek bir teknolojiyle karşı karşıyayız. Yapay zekâ hesaplıyor, analiz ediyor, öğreniyor, üretiyor ve giderek daha karmaşık görevleri yerine getirebiliyor.
Ancak burada önemli bir ayrım yapmamız gerekiyor. Zekânın gelişmesi, aklın ve muhakemenin de aynı ölçüde geliştiği anlamına gelmez. Bir insan çok zeki olabilir ama yanlış kararlar verebilir. Bilgiye sahip olabilir ama o bilgiyi nerede, ne zaman ve nasıl kullanacağını bilemeyebilir.
İyi yönetim de yalnızca bilgiye veya zekâya sahip olma meselesi değildir. Muhakeme, tecrübe, bağlamı anlama, duyguları yönetme ve sorumluluk üstlenme becerisi gerektirir. Yapay zekâ bize daha fazla bilgi ve daha güçlü analiz imkânı sunabilir. Fakat hangi amaç için, hangi değerler çerçevesinde ve hangi sonuçları gözeterek karar vereceğimiz sorusu hâlâ insanın önündedir. Üstelik insanın temel ihtiyaçları da ortadan kalkmış değildir. İnsan hâlâ güvenmek, anlaşılmak, ait olmak, değer görmek ve hayatına anlam katmak istiyor. Teknolojinin ilerlemesi bu ihtiyaçları yok etmiyor; çoğu zaman onların karşılanma biçimini değiştiriyor. Dolayısıyla teknoloji çağını anlamaya çalışırken insanı ihmal edersek, dönüşümün yalnızca görünen kısmını anlamış oluruz.
Yapay zekâ patronluğu neden değiştirecek?
Türkiye’deki şirketlerin, özellikle de aile şirketlerinin yönetim anlayışında üzerinde durmamız gereken önemli bir mesele var: Gücün ve karar alma yetkisinin patronlarda yoğunlaşması. Pek çok işletmede patron yalnızca sermayenin sahibi değil, aynı zamanda bütün önemli kararların merkezinde bulunan kişidir. İnsanlar onun ne düşündüğünü anlamaya çalışır. Kararlar çoğu zaman onun onayını bekler. Yöneticilerin inisiyatif kullanma kapasitesi, patronun yetki devretme isteğiyle sınırlanabilir. Böyle bir organizasyona yapay zekâ teknolojilerini yerleştirdiğimizde ne olacak? Kararlar yine tek kişide toplanıyorsa, çalışanlar hata yapmaktan korkuyorsa, bilgi yukarıya doğru süzülerek aktarılıyorsa ve farklı düşünceler yeterince ifade edilemiyorsa, yapay zekâ bu sorunları kendiliğinden çözmeyecektir. Hatta mevcut yönetim anlayışı değişmediğinde teknoloji, merkezî kontrolü daha da güçlendirebilir. İşte bu nedenle yapay zekâ dönüşümünü yalnızca teknolojik bir dönüşüm olarak görmüyorum. Bu, aynı zamanda bir yönetim paradigması değişimidir. Patronun her şeyi bilmesi, her kararı vermesi ve her süreci kontrol etmesi üzerine kurulmuş bir yönetim anlayışı, giderek karmaşıklaşan iş dünyasında daha fazla zorlanacaktır.
Geleceğin patronu, her şeyi bilen kişi olmak yerine doğru soruları sorabilen, farklı yetkinlikleri bir araya getirebilen ve insanlarla teknolojiyi ortak bir amaç doğrultusunda yönetebilen kişi olmak zorundadır.
Artık işleri değil, iş yapma biçimlerini sorgulamalıyız
Sanayi Devrimi’nde makineler yalnızca insanın yaptığı işleri hızlandırmadı. Üretimin örgütlenme biçimini de değiştirdi. Otomobil, daha hızlı bir at arabası değildi. Ulaşım anlayışını, şehirleri, ticareti ve gündelik hayatı yeniden şekillendirdi. Yapay zekâyı da mevcut işlerimizi biraz daha hızlı yapmamızı sağlayan bir araç olarak görmek, benzer bir yanılgıya düşmemize neden olabilir. Bir işletmede de yapay zekâ sayesinde raporları daha hızlı hazırlayabiliyor olmamız elbette değerlidir. Fakat asıl soru, o raporun neden hazırlandığı, hangi kararları beslediği ve mevcut karar mekanizmasının hâlâ doğru olup olmadığıdır. Belki de artık bazı raporlara ihtiyacımız yoktur. Bazı iş süreçleri tamamen yeniden tasarlanmalıdır. Bazı yönetsel pozisyonların görev tanımları değişmelidir. Dolayısıyla patronun sorması gereken soru yalnızca “Yapay zekâyı hangi işlerimizde kullanabiliriz?” değildir. “Yapay zekânın mümkün kıldığı yeni koşullarda, şirketimizi neden hâlâ eskisi gibi yönetiyoruz?” sorusunu da sorması gerekir.
Bu yaklaşım bizi sistem düşüncesine götürüyor. Şirketi birbirinden bağımsız departmanlar ve görevler toplamı olarak değil; insanların, süreçlerin, teknolojinin ve ilişkilerin birbirini etkilediği bir bütün olarak değerlendirmek zorundayız. Çünkü bir parçanın verimliliğini artırmak, her zaman sistemin tamamının daha iyi çalışacağı anlamına gelmez.
Patron 6.0: Yeni bir teknoloji kullanıcısı değil, yeni bir yönetim anlayışı
Patron 6.0 kavramını ortaya koyarken amacım, patronlara yeni bir teknolojik kimlik tanımlamak değildi. Asıl üzerinde durduğum konu, değişen dünyada patronluğun ne anlama geleceğiydi. Dün sermayeye sahip olmak, üretim araçlarını kontrol etmek ve bilgiye erişebilmek önemli rekabet üstünlükleri sağlıyordu. Bugün ise bilgiye erişimin kolaylaştığı, teknolojik yetkinliklerin giderek yaygınlaştığı ve yapay zekânın birçok bilişsel görevi üstlenebildiği bir döneme giriyoruz. Böyle bir ortamda patronun değerini belirleyen unsurlar da değişmek zorunda. Stratejik düşünme, bağlamsal muhakeme, duygusal zekâ, insan ilişkilerini yönetme, kurumsal kültür oluşturma ve farklı yetkinlikleri ortak bir hedef etrafında buluşturma becerileri daha fazla önem kazanıyor.
Bu dönüşüm özellikle liderlik anlayışımızı yeniden değerlendirmemizi gerektiriyor. Çünkü bir organizasyonda çalışanların yalnızca ne yaptığını değil, neden yaptığını da anlamamız gerekir. İnsanları sadece görevleriyle değil; düşünceleri, duyguları, beklentileri ve kaygılarıyla birlikte değerlendirmeliyiz. Yapay zekânın analitik kapasitesinden yararlanırken insanın muhakemesini, yaratıcılığını ve sorumluluk duygusunu zayıflatmamak da yönetimin yeni sorumlulukları arasındadır.
Benim açımdan Patron 6.0’ın özü tam olarak burada yatıyor: Teknolojiyi yönetebilen ama insanı ihmal etmeyen; veriden yararlanan ama muhakemeyi terk etmeyen; yetki devreden ama sorumluluktan kaçmayan bir patronluk anlayışı.
Gelecek yalnızca teknolojiyle kurulmayacak
Yapay zekâ, iş dünyasında alıştığımız pek çok düzeni değiştirecek. Bazı meslekler dönüşecek, yeni yetkinlikler ortaya çıkacak, organizasyon yapıları ve yönetim kademeleri yeniden şekillenecek. Ancak geleceği belirleyecek olan yalnızca teknolojinin ne kadar geliştiği değil, insanların ve kurumların bu gelişime nasıl karşılık verdiği olacaktır. Bugün patronlar açısından en büyük tehlikelerden birinin, yeni teknolojileri eski düşünce kalıplarıyla yönetmeye çalışmak olduğunu düşünüyorum. Çünkü teknolojiye uyum sağlamak ile dönüşümü yönetmek aynı şey değildir. Birincisi yeni araçları kullanmayı gerektirir. İkincisi ise bazen yıllardır doğru kabul ettiğimiz düşünceleri, alışkanlıkları ve yönetim biçimlerini sorgulamayı zorunlu kılar. Bu da yalnızca teknolojik değil, zihinsel ve kültürel bir dönüşümdür.
Geleceğin şirketlerini bugünün teknolojileriyle kurabiliriz. Ancak dünün yönetim anlayışıyla geleceğe taşıyamayız.
Teşekkür ve bir not
13. Türkiye İnovasyon Haftası kapsamında gerçekleştirdiğimiz Patron 6.0 MasterClass programında, bu düşüncelerimi iş dünyasının farklı alanlarından katılımcılarla paylaşma ve birlikte değerlendirme fırsatı buldum. Bu programın düzenlenmesinde büyük emeği bulunan, ülkemizin teknoloji ve inovasyon kültürünü güçlendirmeye yönelik kıymetli girişimleriyle önemli katkılar sunan Ayyıldız İletişim Ajansı ekibine, başta kurucusu Sayın Cengiz AYYILDIZ ve değerli Stratejik İlişkiler Lideri Selim ÇAVUŞ olmak üzere, özverili çalışmaları ve emekleri için özel olarak teşekkür etmek istiyorum.
Ayrıca program kapsamında Rami Kütüphanesi’nde, İşçi Patron ve Aile İşletmelerinde Veliaht Liderlik kitaplarımın imza gününde okuyucularımla buluşmak da benim için ayrı bir memnuniyet oldu. Aslında bu iki kitabımda üzerinde durduğum temel meselelerle Patron 6.0 yaklaşımı arasında güçlü bir bağ bulunuyor: Patronun kendisini, düşünme biçimini ve yönetim anlayışını dönüştürmesi. Programımıza katılan, görüşleriyle katkı sunan tüm katılımcılara ve kitaplarımıza ilgi gösteren değerli okuyucularıma teşekkür ediyorum.
Son olarak, üzerinde düşünmemiz gerektiğine inandığım bir soruyla bitirmek istiyorum: Yapay zekânın ne kadar gelişeceğini konuşuyoruz. Peki, bu teknolojiyi yönetecek insanı ne kadar geliştirebiliyoruz? Belki de asıl meselemiz budur.
Dr. Kamil BAYAR
Bu yazı ilk olarak Dr. Kamil Bayar’ın LinkedIn’deki Strateji | Yönetim | Liderlik bülteninde yayımlandı. Yeni sayılardan haberdar olmak için LinkedIn’de bültene abone olabilirsiniz.
